Profilaktyka raka szyjki macicy: cytologia, HPV i szczepienia

Profilaktyka raka szyjki macicy to kompleks działań ukierunkowanych na wczesne wykrywanie i zapobieganie rozwojowi tej choroby. Obejmuje ona zarówno edukację społeczną, regularne badania przesiewowe, jak i programy szczepień przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego. Dzięki systematycznym działaniom możliwe jest znaczące zmniejszenie zachorowalności oraz poprawa jakości życia kobiet.

Znaczenie profilaktyki pierwotnej

Pod pojęciem profilaktyki pierwotnej rozumiemy kroki podejmowane w celu wyeliminowania lub ograniczenia czynników ryzyka rozwoju raka szyjki macicy. Składają się na nią:

  • edukacja w zakresie bezpiecznych zachowań seksualnych,
  • promowanie rezygnacji z palenia tytoniu,
  • zdrowy tryb życia i zbilansowana dieta,
  • stosowanie prezerwatyw w celu zmniejszenia transmisji wirusa HPV.

Ograniczanie czynników ryzyka

Do najważniejszych czynników ryzyka należą przewlekłe zakażenia HPV, wczesne inicjacje seksualne, liczni partnerzy oraz palenie tytoniu. Wyeliminowanie lub ograniczenie tych czynników sprzyja ochronie przed zakażeniem onkogennymi szczepami wirusa, zmniejszając ryzyko przemian komórkowych.

Badania przesiewowe: cytologia i HPV

Regularne badania przesiewowe stanowią najważniejszy element diagnoza w kierunku zmian przednowotworowych szyjki macicy. W Polsce program obejmuje kobiety w wieku 25–59 lat, z badaniami co trzy lata. Podstawowe metody to:

  • Cytologia (test Papanicolaou),
  • badanie na obecność materiału genetycznego wirusa HPV.

Cytologia – kluczowe narzędzie

Badanie cytologia pozwala na wykrycie nieprawidłowych komórek w warstwie śluzówki szyjki macicy. Materiał pobierany jest specjalną szczoteczką podczas wizyty ginekologicznej. Wyniki klasyfikuje się według międzynarodowej skali Bethesda, co umożliwia:

  • wczesne wykrycie zmian dysplastycznych,
  • prowadzenie odpowiedniego leczenia,
  • monitorowanie stanu narządu w przyszłości.

Testy na obecność HPV

Badanie genotypowe wirusa HPV determinuje ryzyko progresji zmian przednowotworowych. Testy te wykrywają wysokoonkogenne szczepy wirusa (m.in. HPV 16, 18), odpowiedzialne za większość przypadków raka szyjki macicy. Zestaw badań można wykonać samodzielnie, korzystając z zestawów do samopobrania próbki wymazu.

Szczepienia przeciw HPV

Szczepienia stanowią fundament ochrona przed zakażeniem onkogennymi typami wirusa HPV. Wdrożenie masowych programów szczepień wpłynęło na znaczące obniżenie częstości występowania zmian przednowotworowych i nowotworowych szyjki macicy.

Dostępne szczepionki

Na rynku są dostępne trzy rodzaje szczepionek:

  • dwuwalentna – chroni przed wirusami HPV 16 oraz 18,
  • czterowalentna – dodatkowo przed typami 6 i 11,
  • dziewięciowalentna – poszerzona ochrona o kolejne typy onkogenne (31, 33, 45, 52, 58).

Wszystkie preparaty wykazują wysoką skuteczność, a ich podawanie w okresie przed pierwszym kontaktem seksualnym przynosi najlepsze rezultaty.

Rekomendacje i harmonogram

W Polsce szczepienia standardowo obejmują dziewczynki i chłopców w wieku 11–12 lat, z możliwością realizacji w starszych grupach wiekowych. Schemat dawkowania zależy od wieku:

  • dwie dawki w odstępie 6–12 miesięcy u młodzieży do 15. roku życia,
  • trzy dawki (0, 1–2, 6 miesięcy) u osób powyżej 15 lat lub z obniżoną odpornością.

Programy szczepień uzupełniają cytologia i badania na HPV, tworząc kompleksowy system profilaktyka raka szyjki macicy.